Ryszard Klemba z Wielunia nie jest człowiekiem, który łatwo wpada w zachwyt. Pięćdziesiąt siedem lat, trzydzieści z nich w budowlance, widział w życiu różne rzeczy. Kiedy żona Zofia zaproponowała wyjazd na długi weekend do Kazimierza Dolnego, wzruszył ramionami i powiedział, że dobrze, skoro ona chce. Sam spodziewał się starych kamieniczek, tłumu turystów i ceny kawy, od której człowiek traci oddech. Nie spodziewał się tego, że stanie pośrodku rynku i poczuje, że coś tu po prostu nie gra.

Zofia mówiła potem sąsiadce, że mąż wyglądał jak ktoś, kto zobaczył ducha. Stał, mrużył oczy, kręcił głową. Odszedł trzy kroki w lewo, potem dwa w prawo. Przykucnął. Wstał. „Rysiu, co ty robisz?” — spytała. A on tylko machnął ręką i powiedział: „Poczekaj. Coś tu jest nie tak. Tylko nie wiem jeszcze co.”

Coś, na co patrzyli wszyscy — ale czego nikt nie widział

Kazimierz Dolny co roku przyciąga dziesiątki tysięcy turystów. Fotografują spichlerze, malują akwarele na rynku, jedzą słynny chleb w kształcie koguta. Przewodnicy oprowadzają grupy tą samą trasą od lat. I właśnie dlatego nikt — dosłownie nikt — nie zwrócił uwagi na to, co Ryszard dostrzegł zupełnie przez przypadek, bo akurat schylił się, żeby zawiązać but.

Na bruku rynku, w miejscu, gdzie spotykają się dwie stare linie kamieni, widać wyraźny wzór. Nie przypadkowy układ kostek — coś geometrycznego, regularnego, wyraźnie innego niż reszta nawierzchni. Ryszard, który przez trzydzieści lat patrzył na fundamenty, posadzki i stare mury, wiedział od razu, że to nie jest błąd brukarski ani przypadkowe ułożenie kamieni. To było celowe.

„Jakby ktoś coś tu zaznaczył” — powiedział do żony. „Albo zakrył.”

Stara mapa i pewien emeryt, który wiedział za dużo

Zofii historia od razu przypadła do gustu. Zaczęła pytać w pobliskiej kawiarni, potem w sklepie z pamiątkami, w końcu zagadała starszego pana siedzącego na ławce przy fontannie. Pan Henryk, osiemdziesiąt dwa lata, kazimierzanin od urodzenia, wysłuchał ich opowieści i kiwnął głową z miną kogoś, kto nie jest specjalnie zdziwiony.

„A, to tamto miejsce” — powiedział spokojnie. „Mój ojciec mówił, że przed wojną tam był wejście do piwnicy. Dużej piwnicy. Kto ją zamurował i kiedy — tego już nikt nie wie na pewno.”

Ryszard zapytał, co mogło być w tej piwnicy. Pan Henryk wzruszył ramionami, ale w jego oczach było coś, co sugerowało, że jednak ma jakieś przypuszczenie. „Różne rzeczy się przechowywało” — odpowiedział po chwili. „Zwłaszcza jak były ciężkie czasy.” I na tym urwał, jakby powiedział już wystarczająco dużo.

Zofia nie spała tej nocy. Leżała w pensjonacie i myślała o tym, co mogło być zakopane pod rynkiem małego miasteczka, przez które co roku przewija się tyle tysięcy ludzi — i nikt, absolutnie nikt, nie zadał sobie trudu, żeby się zatrzymać i popatrzeć pod nogi.

Co tak naprawdę kryje się pod brukowanym rynkiem

Następnego dnia rano Ryszard poszedł do miejscowego muzeum. Młoda pracownica, która go przyjęła, wcale nie była zdziwiona pytaniem — okazało się, że temat piwnicy pod rynkiem pojawia się co jakiś czas, ale nigdy nie doczekał się porządnego zbadania. Pokazała mu kserokopię przedwojennej mapy miasta. I rzeczywiście — w miejscu, które Ryszard wskazał na podstawie własnych obserwacji, zaznaczony był prostokąt z opisem: „skład miejski, podziemny”.

Nikt nie wie, co dokładnie w nim trzymano. Historycy mówią ostrożnie o zapasach żywności albo dokumentach miejskich. Miejscowi starsi ludzie mówią mniej ostrożnie — o rzeczach wartościowych, które w czasie wojny ktoś schował, żeby wróg ich nie znalazł. Co się z nimi stało? Czy piwnica jest pusta, czy wciąż coś w niej leży? Badań do tej pory nie przeprowadzono, bo nikt nie miał wystarczająco dużo determinacji ani pieniędzy, żeby zająć się tematem poważnie.

Ryszard wrócił do Wielunia w niedzielę wieczorem. Przy kolacji powiedział córce, która przyjechała z wnukami, że wakacje w Polsce potrafią zaskoczyć. „Myślisz, że znasz jakieś miejsce, bo byłeś tam sto razy” — powiedział, krojąc chleb. „A potem się schylasz, żeby zawiązać buta, i okazuje się, że przez te sto razy nie widziałeś nic.”

Zofia dodała, że już napisała do urzędu miasta z zapytaniem, czy ktoś planuje zbadać to miejsce. Odpowiedzi jeszcze nie ma. Ale pan Henryk z ławki przy fontannie — ten osiemdziesięcioletni kazimierzanin, który wiedział o piwnicy od ojca — powiedział im na pożegnanie jedno zdanie, które Ryszard do tej pory ma w głowie: „Jak się człowiek śpieszy, to nie widzi. A jak nie widzi, to myśli, że nic nie ma.”

Może właśnie dlatego turyści przyjeżdżali tu latami i wychodzili z poczuciem, że widzieli wszystko. Żaden z nich nie zawiązywał buta w odpowiednim miejscu.